Το καλλιτεχνικό ρεύμα “destijl” (Νεοπλαστικισμός)

  mondrian

   Στα πλαίσια των σπουδών μου είχα την τύχη να παρακολουθήσω αρκετά μαθήματα για τη τέχνη της ζωγραφικής και τη μουσειακή εκπαίδευση. Η παρακάτω μικρή έρευνα είναι μερικές από τις γνώσεις που αποκόμισα και θέλω να μοιραστώ.

  Το καλλιτεχνικό ρεύμα De stijl είναι ένα από τα πολλά που άνθισαν τον 20ο αιώνα. Ένα αιώνα αναταραχών αλλά και μεγάλων αλλαγών. Μετά την βιομηχανική ανάπτυξη η τεχνολογία έχει μπει στη ζωή όλο και μεγαλύτερου μέρους της κοινωνίας επιφέροντας όπως είναι φυσικό και αλλαγές στις διαπροσωπικές και οικονομικές σχέσεις. Πραγματοποιούνται ισχυρές πολεμικές συρράξεις που θα ανατρέψουν το υπάρχον κλίμα κυρίως στο δυτικό πολιτισμό αλλά όχι μόνο. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι, ο Ψυχρός πόλεμος, ο πόλεμος στο Βιετνάμ. Στο πολιτικό προσκήνιο παρακολουθούμε δυναμικούς κοινωνικούς αγώνες ενάντια σε δικτατορίες (ΙΣΠΑΝΙΑ, ΕΛΛΑΔΑ) και άλλα ολοκληρωτικά καθεστώτα ενώ παράλληλα κάνει δυναμικά την εμφάνιση του το πρώτο κύμα του φεμινισμού, ένα κίνημα που θα ταράξει το κατεστημένο και θα θίξει προβληματικές πτυχές της κοινωνίας που αποσοβούνται μέχρι και σήμερα. Επιπλέον αναπτύσσονται οι ιατρικές επιστήμες ενώ στο τομέα της ψυχολογίας έρχεται η σειρά του S. Freud , να προκαλέσει και να διασαλέψει την κοινωνική σταθερότητα με τη θεωρεία της ψυχανάλυσης, η οποία ως και τις μέρες μας εξετάζεται και αντιμετωπίζεται ως κομβικό σημείο για την πορεία της ανθρώπινης σκέψης. Επίσης οι ψυχαναλυτές ενδιαφέρθηκαν ιδιαίτερα για την μελέτη της τέχνης και αντίστοιχα μέρος του καλλιτεχνικού κόσμου είχε γοητευθεί από αυτή τη ρηξικέλευθη θεωρεία. Τέλος τον 20ο αιώνα καλλιεργείται και προωθείται η ιδέα του στρουκτουραλισμού(δομισμού). Ο δομισμός μελετά ένα πεδίο θεωρώντας το ως πεπερασμένο σύνολο σημείων και επιχειρεί να αποκαλύψει τη δομή του η οποία οι δομιστές ισχυρίζονταν ότι είναι ένα σταθερό δίκτυο σχέσεων. Η ανάδυση του δομισμού έγινε με την θεωρία του F. De Sassure στο πεδίο της γλωσσολογίας. Επηρέασε σημαντικά τη καλλιτεχνική δημιουργία αφού κάποιοι καλλιτέχνες επιχείρησαν μέσω των έργων τους να αφαιρέσουν οποιαδήποτε δομή και άλλοι για να αποκαλύψουν την βαθύτερη δομή του κόσμου.

Ειδικότερα στο τομέα της τέχνης παρατηρούμε την επιθυμία για ανανέωση. Οι καλλιτέχνες επιθυμούν να εκφραστούν με πρωτοτυπία και παιδικότητα. . Αγαπούν τα όνειρα και θέλουν να απελευθερώσουν το υποσυνείδητό τους. Ενθουσιάζονται από τις νέες ανακαλύψεις και θέλουν να τις αποτυπώσουν όπως επίσης από τις αρχές του πριμιτιβισμού. Σημαντικοί πρόδρομοι της τέχνης του 20ου αιώνα υπήρξαν οι Γκωγκέν, Βαν Γκογκ και Σεζάν. Άσκησαν επιρροή και ενέπνευσαν την νέα γενιά να τολμήσει επαναστατώντας απέναντι στη ακαδημαϊκή οπτική της τέχνης. Επίσης εφευρίσκονται νέοι τρόποι τεχνικής και δομής ενώ ένα ακόμα ερέθισμα αποτέλεσε η αφρικάνικη τέχνη και των νησιών του Ειρηνικού. (Foster H. , Krauss R. , Bois Y.A. . Buchloh B.D. ,2007 : 15-39)

Συμπερασματικά καταλήγουμε στη διαπίστωση ότι η τέχνη δεν υπάρχει ούτε αναπτύσσεται ανεξάρτητα από το υπόλοιπο κοινωνικό-πολιτικό γίγνεσθαι. Για να την προσεγγίσουμε καλύτερα πρέπει να εξετάσουμε και να λάβουμε υπ’ όψιν και το ιστορικό γίγνεσθαι της εκάστοτε εποχής.

Γενικά χαρακτηριστικά

Το κίνημα De Stijl, στα ελληνικά το στυλ, είναι ένα ολλανδικό καλλιτεχνικό κίνημα. Άνθισε στις αρχές του 20ου αιώνα(1917-1931) και επικεντρώθηκε στο τομέα της ζωγραφικής και της αρχιτεκτονικής. Πήρε το όνομα του από το περιοδικό De stijl που εξέδωσε ο Theo Van Doesburg, ένας από τους σημαντικότερους νεοπλαστικιστές. Στόχος του περιοδικού ήταν η προπαγάνδιση των θέσεων του κινήματος. Τον όρο νεοπλαστικισμός το χρωστάμε στο ιδρυτή και εμπνευστή του κινήματος, τον Piet Mondrian. Foster H. , Krauss R. , Bois Y.A. . Buchloh B.D., 2007: 148)

Bolotowsky
Εικόνα 1: Ilya Bolotowsky: Large Architectural, 1951

Βασικό χαρακτηριστικό του νεοπλαστικισμού είναι η επιδίωξη της αφαίρεσης. Οι καλλιτέχνες του κινήματος αναζητούν την αλήθεια πίσω από τα φαινόμενα. Επιθυμούν να ξεσκεπάσουν τη ουσία , τη πραγματική δομή του κόσμου μας. Το εικονικό τους λεξιλόγιο είναι μικρό. Χρησιμοποιούν μόνο τα βασικά χρώματα καθώς επίσης και το λευκό, το γκρι και το μαύρο. Επιλέγουν μόνο ορθογώνιες επιφάνειες ή πρίσματα. Προκειμένου να πετύχουν την αισθητική ισορροπία βασίζονται στη λειτουργία της αντίθεσης και προσπαθούν να την ενισχύσουν στηριζόμενοι στη σχέση τοποθεσίας και αναλογίας. Συνθετικά τους στοιχεία συνιστούν οι ευθείες γραμμές και οι ορθογώνιες περιοχές. Τέλος αδιαφορούν για τη συμμετρία και την εγκαταλείπουν. (Foster H. , Krauss R. , Bois Y.A. . Buchloh B.D. ,2007 : 15-39). Από τους καλλιτέχνες που συμμετείχαν στο ρεύμα του de stijl στη παρούσα εργασία έχουν επιλεγεί ο Piet Mondrian , ο Theo van Doesburg και ο Bart van der Leck.

Burgoyne_DILLER early#43
Εικόνα 2: Burgoyne Diller: early geometric #492, 1936

 

Piet MONDRIAN(1872-1944)

Γεννήθηκε στο Amersfoot της Ολλανδίας. Οι πρώτες του επιρροές υπήρξαν κυβιστικές και για αυτό το λόγο από το το 1912 ζει πλέον στο Παρίσι το οποίο βρίσκεται στο κέντρο των καλλιτεχνικών εξελίξεων της εποχής. Κατά την διάρκεια ενός ταξιδιού του για να επισκεφθεί την οικογένειά του στην Ολλανδία ξεσπά ο Α’ παγκόσμιος πόλεμος(1914). Έτσι ο P. Mondrian αναγκάζεται να μείνει μακρυά από το Παρίσι για 5 χρόνια.
Στη διάρκεια της παραμονής του στη Ολλανδία, όντας αποστασιοποιημένος από τα κυβιστικά δρώμενα, επιχειρεί να ερμηνεύσει τον αναλυτικό κυβισμό μέσα από τη πλέγμα του συμβολισμού που επικράτησε το τέλος του 19ου αιώνα. Ανακαλύπτει ότι σε αντίθεση με τους Πικάσο και Μπρακ που τους ανησυχούσε η αφαίρεση και η επιπεδικότητα ο ίδιος αναζητούσε ακριβώς αυτές τις δύο. Ένα σημαντικό στοιχείο για να κατανοήσουμε καλύτερα το χαρακτήρα του P. Mondrian είναι η πίστη του στη θεοσοφία. Η θεοσοφία υπήρξε ιδιαίτερα δημοφιλής στην Ευρώπη. Πρόκειται για πανθεϊστική θεωρία που συνδυάζει τις ανατολικές θρησκείες και φιλοσοφίες με τις δυτικές. Ήταν ένα αποκρυφιστικό και συγκριτιστικό δόγμα.
Υπό το βάρος λοιπόν αυτών των χαρακτηριστικών του στόχος για τον P. Mondrian γίνεται η αναζήτηση της Αλήθειας και του Καθολικού. Παράλληλα ασπάζεται τη διαλεκτική του Χέγκελ. Θεωρεί δηλαδή πως ο κόσμος μας δεν είναι στατικός αλλά ένα δυναμικό σύστημα που εκφράζεται μέσα από τις αντιθέσεις. Για αυτό το λόγο άλλωστε βασικό χαρακτηριστικό των έργων του είναι οι κάθετες και οι οριζόντιες γραμμές, διότι πίστευε ότι αυτή η αντίθεση αποτελεί τη βαθύτερη και αμετάβλητη ουσία των πραγμάτων. Το ζήτημα δεν ήταν για αυτόν να αποδώσει γεωμετρικά τον ορατό κόσμο αλλά να αναπαραστήσει την διαλεκτική αυτή στο καμβά.Ο P. Mondrian μελετούσε τη δομή του κόσμου αλλά ο στόχος του ήταν να την “καταστρέψει”. Παρ’ όλο που φαίνεται να χρησιμοποιεί στρουκτουραλιστικές μεθόδους ο στόχος του ήταν η αποδόμηση, η μη ιεράρχηση στα περιεχόμενα του καμβά, η απουσία οποιασδήποτε ταυτότητας. Αυτή η στάση συνάδει με τις πολιτικές του πεποιθήσεις, αυτές του αναρχισμού.
(http://www.tate.org.uk/art/artists/piet-mondrian-1651, και Foster H. , Krauss R. , Bois Y.A. . Buchloh B.D. ,2007 : 15-39)
Ένα παράδειγμα του τρόπου σκέψης του είναι και ο πίνακας “σύνθεση με κόκκινο, κίτρινο και μπλε”.
Είναι λάδι σε καμβά και διαστάσεων
560 x 552 mm.

Composition C (No.III) with Red, Yellow and Blue 1935 by Piet Mondrian 1872-1944

Εικόνα 3: Piet Mondrian: Σύνθεση(Νο.3)με κόκκινο, κίτρινο και μπλε, 1935

Theo Van DOESBURG(1883-1931)

O Theo Van Doesburg γεννήθηκε στο Uthrecht της Ολλανδίας. Υπήρξε μια πολυσχιδής προσωπικότητα αφού ήταν ζωγράφος, αρχιτέκτονας και ηθοποιός Η γνωριμία του με τον P.Mondrian το 1915 έφτασε για να μυηθεί και ο ίδιος στο κίνημα του νεοπλαστικισμού. Άλλωστε το τίτλο de stijl επικράτησε λόγω του περιοδικού που εξέδωσε για αυτό. Η ίδρυση του περιοδικού έγινε τον Οκτώβριο του 1917. Την είσοδο του στο χώρο των εικαστικών την έκανε αρχικά μέσω του φωβισμού και του μετά-ιμπρεσιονισμού.
Ο T. Van Doesburg θα ταξιδέψει το 1920 στη Γαλλία και στη Γερμανία για να προπαγανδίσει την ομάδα του νεοπλαστικισμού. Στο διάστημα αυτό θα διδάξει στη σχολή Bauhaus της Βαϊμάρης μέχρι και το 1923. Στη συνέχεια θα γνωρίσει τον Kurt Schitters και θα εκθέσει έργα ως ντανταϊστής με το ψευδώνυμο IK Bonset.
Μετά από αυτό το σύντομο διάλειμμα το 1924 θα εισάγει στις συνθέσεις του και τις διαγώνιες γραμμές. Εξ αιτίας αυτού του εγχειρήματος θα έρθει σε ρήξη με τον P.Mondrian. Μάλιστα το 1926 θα δημοσιεύσει και το μανιφέστο ονομάζοντας αυτή τη νέα προσέγγιση ελεμενταρισμό. Τέλος μετά το 1931 θα συμμετάσχει σε ένα σύνδεσμο καλλιτεχνών ο οποίος είχε στόχο την καθαρή αφαίρεση. http://www.tate.org.uk/art/artists/theo-van-doesburg-1017)
Ο πίνακας που ακολουθεί ονομάζεται μετρητής-σύνθεση 6. Είναι λάδι σε καμβά και διαστάσεων 500 x 500 mm .

Theo van doesburg-Counter composition VI

Εικόνα 4: Theo van Doesburg:Counter-Composition VI, 1925
Bart van der LECK(1876-1958)
O Bart van der Leck ήταν επίσης Ολλανδός και γεννημένος στο Uthrecht. Ξεκίνησε τη καριέρα του ως υαλογράφος για 8 χρόνια, και στη συνέχεια καταπιάστηκε με την κεραμική και τη ζωγραφική. Σπούδασε ταυτοχρόνως στην κρατική σχολή Καλών Τεχνών και στην ακαδημία καλών τεχνών στο Άμστερνταμ. Πριν προσχωρήσει στην ομάδα των νεοπλαστικιστών είχε αρχίσει να ασχολείται με την Art Nouveau και με τον ολλανιδικό ιμπρεσιονισμό. Επέλεγε καθημερινά θέματα όπως γυναίκες να ψωνίζουν, στρατιώτες, ζητιάνους και αύξανε την επιπεδικότητα επηρεασμένος από τις αιγυπτιακές μορφές. Το παρακάτω σχέδιο είναι χαρακτηριστικό: Ονομάζεται μελέτη για τη σύνθεση Νο 3 και Νο 4.

study for comsition No 3 and No 4
Όπως και για τον Τ.van Doesburg έτσι και για τον Bart van der Leck καίρια στιγμή υπήρξε αυτή της γνωριμίας τους με τον P.Mondrian. Εισχωρεί και αυτός στη ομάδα του de stijl και μάλιστα συνδράμει και στη έκδοση του ομώνυμου περιοδικού. Χρησιμοποιεί ένα μικρό λεξιλόγιο εικόνων από γεωμετρικά σχήματα όπως τρίγωνα και τετράγωνα. Σε πολύ σύντομο διάστημα θα αποχωρήσει από το κίνημα όμως διότι αρνείται να εγκαταλείψει εντελώς την αναπαράσταση. Θα συνεχίσει με μελέτες για την εφαρμογή του χρώματος στη αρχιτεκτονική και με το σχέδιο για χαλιά , κεραμικά και υφάσματα. ( http://www.tate.org.uk/art/artists/bart-van-der-leck-1482 )
Ακολουθεί ένα από τα πιο αφηρημένα έργα του , η σύνθεση 1918. Είναι λάδι σε καμβά και διαστάσεων 543×425.

Composition 1918 by Bart van der Leck 1876-1958

Εικόνα 5: Bart van der Leck: σύνθεση 1918

Επίλογος

Το να μελετάς την τέχνη του 20ου αιώνα αποτελεί εξαιρετικά ενδιαφέρουσα διαδικασία. Οι ιστορικές συνιστώσες της συγκεκριμένης χρονικής περιόδου είναι πολλές και πλούσιες σε περιεχόμενο. Στη διάρκεια του συμβαίνουν μερικές από τις μεγαλύτερες αλλαγές. Όπως είναι φυσικό αυτές οι τομές , κάποιες επίπονες και καταστροφικές, κάποιες άλλες εξ ίσου επίπονες αλλά ευεργετικές για την ανθρώπινη κοινωνία, τρέχουν παράλληλα με την καλλιτεχνική δημιουργία κάθε είδους. Κάθε καλλιτεχνική ροπή παίρνει το έναυσμα από τα συμφραζόμενα αξιοποιώντας τα είτε για να τα καταδείξει είτε για να τα ενισχύσει(στρατευμένη τέχνη). Από την άλλη ένα έργο τέχνης μπορεί και να διαμορφώνει τις ιδέες μας για τα συμφραζόμενα. Μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τα πράγματα , το λόγο που αρθρώνουμε και τελικά γιατί όχι και τη δράση που θα επιλέξουμε.

Πιστεύοντας πως η τέχνη είναι μία ανθρώπινη δημιουργική διαδικασία πρέπει να είναι και προσβάσιμη απ’ όλους. Στη σημερινή συνθήκη όπου οι κοινωνικές περιφράξεις ισχυροποιούνται και δημιουργούνται χάσματα ως προς τη δυνατότητα όλων να έχουν πρόσβαση σε αυτήν, κρίνεται αναγκαίο το δημόσιο σχολείο να εξασφαλίσει αυτή τη δυνατότητα σε όλα τα παιδιά. Μεγάλο ποσοστό οικογενειών δεν μπορεί να προσφέρει στα παιδιά του τη ευκαιρία της επίσκεψης σε ένα μουσείο, ακόμα και την αγορά ενός αντίστοιχου βιβλίου.

Από την άλλη ένα σύγχρονο μαθητοκεντρικό σχολείο οφείλει να λειτουργεί όχι σαν εργοστάσιο αναπαραγωγής μασημένης τροφής, αλλά ως ο πιο κατάλληλος χώρος που θα προσφέρει ποικιλία ιδεών, πληροφοριών και γνώσεων και που κυρίως θα στοχεύει στη ολόπλευρη και ελεύθερη ανάπτυξη του παιδιού. Η ενασχόληση με την παιδαγωγική αξιοποίηση της τέχνης δεν πρέπει να γίνεται χάριν της αναπόλησης του μεγαλείου κάποιων μεγάλων καλλιτεχνών που καταλήγουν να φαίνονται απόμακρες φιγούρες του παρελθόντος που αφορούν μόνο μία συγκεκριμένη ελίτ. Η επαφή μαζί της πρέπει να εμπνέει, να εμπλουτίζει την καθημερινότητα μας, να μας ευχαριστεί, να είναι ανοιχτή και όχι δογματική. Να προκαλεί το ενδιαφέρον του παιδιού και να τον παρακινεί να εκφραστεί και αυτό καλλιτεχνικά, με τον τρόπο που του αρέσει περισσότερο και χωρίς φραγμούς λόγω τυχόν έκθεσης ή κακής κριτικής. Άλλωστε οι καλλιτεχνικές πράξεις έχουν παιγνιώδη υφή και για αυτό το λόγο είναι ιδιαίτερα προσφιλείς στα παιδιά. Γιατί με αυτόν τον τρόπο εξερευνούν τον κόσμο τους, μαθαίνουν εμπειρικά, πολλές φορές χωρίς να χρειάζονται τη καθοδήγηση κάποιουενηλίκου. Επιπλέον όταν αυτές γίνονται ομαδικά τα παιδιά αναπτύσσουν την δεξιότητα της συνεργασίας, το ομαδικό-συλλογικό πνεύμα, την αυτοθέσμιση και κοινωνικοποιούνται ανταλλάζοντας γνώσεις, ιδέες και εμπειρίες.

Βιβλιογραφία

  • Gombrich E.H. , (1998), το χρονικό της τέχνης, Αθήνα: Μορφωτικό ίδρυμα ελληνικής τραπέζης.
  • Foster H. , Krauss R. , Bois Y.A. . Buchloh B.D. (2007), “Η ψυχανάλυση στο Μοντερνισμό και ως μέθοδος” , “Η κοινωνική ιστορία της τέχνης: Μοντέλα και έννοιες”, Φορμαλισμός και στρουκτουραλισμός”, Μιλ. Παπανικολάου, (επιμ), Η τέχνη από το 1900, μοντερνισμός,, αντιμοντερνισμός, μεταμοντερνισμός, Αθήνα: Εκδόσεις επίκεντρο, σελ. 15-39, 148 – 153.

Ηλεκτρονικές πηγές

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s